Η σχέση μου με τα βιβλιοπωλεία (είναι πολύ σοβαρή)

Λατρεύω τα βιβλιοπωλεία. Θα μπορούσα να ζω μέσα σ’ ένα βιβλιοπωλείο, όπως – τυχαίο παράδειγμα #not – το Shakespeare & Company στο Παρίσι που έχει κι ένα κρεβατάκι να σε κοιμίσει.*

Η μυρωδιά των βιβλίων είναι μεθυστική. Επιστημονικά, πλέον, έχει αποδειχτεί ότι εκλύεται εξαιτίας ενός σύνθετου μείγματος χημικών ενώσεων που αναδύουν τη μυρωδιά αμυγδάλου, βανίλιας, κακάου, ακόμα και λουλουδιών. Το χαρακτηριστικό αυτής της μυρωδιάς είναι ότι γίνεται εντονότερη με την πάροδο του χρόνου, και σ’ εμένα τουλάχιστον λειτουργεί όπως η μυρωδιά της ιδρωμένης κάλτσας στις γάτες: καταπραϋντικά. Όπως οι γάτες χαλαρώνουν μυρίζοντας τις ορμόνες των αφεντικών τους (true story), έτσι κι εγώ χαλαρώνω σνιφάροντας παλιά βιβλία. Τα βιβλία, δηλαδή, θα μπορούσε να πει κανείς ότι είναι τα αφεντικά μου. Κάποιος άλλος θα μπορούσε να πει ακόμα πιο απλά ότι είμαι το δουλάκι των παλιών βιβλίων, και κατ’ επέκταση των βιβλιοπωλείων. Και γι’ αυτό η σχέση μου με τα βιβλιοπωλεία είναι πολύ σοβαρή. Αναρωτήθηκα, λοιπόν, εάν όλα αυτά είναι μέσα στο μυαλό μου, και η απάντηση είναι: ναι.

Αν το δούμε νευρολογικά, η όσφρηση είναι η πιο συσχετισμένη αίσθηση με τη μνήμη. Μια μυρωδιά μπορεί να ξεθάψει στιγμιαία από μέσα μας τη χαρά, τη λύπη, τον πανικό, ανάλογα με ποιο γεγονός έχει συνδεθεί στο υποσυνείδητό μας και πως μας έκανε να νοιώσουμε τότε, κι ας μην το θυμόμαστε καν. Το σώμα μας έχει μνήμη και θυμάται χωρίς να μας έχει και ιδιαίτερη ανάγκη. Σε ένα πρόσφατο – εξαιρετικό – άρθρο της στο The New Yorker με τίτλο Remembrance of Scents Past, η Margaret Talbot αναφέρει ότι οι λόγοι που η όσφρηση μπορεί να ξεθάψει μνήμες πολύ πιο αποτελεσματικά από κάθε άλλη αίσθηση, εξηγούνται απόλυτα νευρολογικά. “Ο οσφρητικός φλοιός συνδέεται στενά με την αμυγδαλή, ένα μέρος του εγκεφάλου που επεξεργάζεται τα συναισθήματα, και με τον ιππόκαμπο, μια περιοχή-κλειδί για τη μνήμη“.  Στο ίδιο άρθρο, η Rachel Herz – νευροεπιστήμονας στο Brown University – αναφέρει ότι “αυτό είναι το μόνο αισθητήριο σύστημα στο οποίο μια αίσθηση παράγεται και βιώνεται συνειδητά στις ίδιες περιοχές του εγκεφάλου όπου δημιουργούνται τα συναισθήματα και οι αναμνήσεις“.

Και κάπως έτσι εξηγείται γιατί τα βιβλία, η μυρωδιά τους, η υφή του χαρτιού τους και τελικά το άρωμα που αφήνουν στα δάχτυλά μου, μου είναι τόσο οικεία σχεδόν από πάντα. Η πρώτη μυρωδιά χαρτιού που θυμάμαι είναι της εφημερίδας που διάβαζε ο παππούς μου. Τριών χρονών με είχε μάθει να διαβάζω και στα 4 μου έγραφα τις πρώτες μου λέξεις. Το πιο αγαπημένο μου μέρος για βόλτα ήταν το βιβλιοπωλείο της γειτονιάς. Τετράδια, χαρτάκια, μολύβια, γόμες, ήταν τα παιχνίδια μου. Θυμάμαι τον πατέρα μου να κάθεται στο μεγάλο στρογγυλό τραπέζι της κουζίνας μας και να μου κόβει χαρτιά σε διάφορα μεγέθη μ’ έναν μεταλλικό χάρακα. Εγώ τα έπαιρνα, καθόμουν στην κόκκινη φλοκάτη κάτω από το τραπέζι και ζωγράφιζα όσο εκείνος διάβαζε τα βιβλία του. Όταν ήμουν φοιτήτρια χανόμουν στις βιβλιοθήκες και τα βιβλιοπωλεία. Μ’ άρεσε τόσο πολύ να βλέπω τις νέες εκδόσεις, ειδικά αυτές με το χοντρό εξώφυλλο και το ιλουστρέ χαρτι. Και φυσικά, η πρώτη κούτα που ανοίξαμε με τον άντρα μου στο σπίτι μας ήταν γεμάτη βιβλία (μία από τις πάρα πολλές). Αυτή ήταν η πρώτη μυρωδιά του σπιτιού μας.

Είναι σαν οι ίδιες οι λέξεις – τα μικρά και μεγάλα σύμβολα, τυπωμένα ή χειρόγραφα πάνω στο χαρτί – να έχουν τη δική τους μυρωδιά. Μήπως η “αγάπη” δεν μυρίζει γιασεμί και θαλασσινή αύρα; Ή το “ζευγάρωμα”, δεν αναδύει μυρωδιές βανίλιας και μαύρης σοκολάτας, ο “θάνατος” μουχλιασμένου αέρα και φορμόλης, το “παιχνίδι” βρεγμένου ξύλου και φρεσκοκομμένου γρασιδιού; Ίσως τελικά αυτή είναι η αληθινή μαγεία των βιβλίων: δεν διαβάζονται μόνο με τα μάτια. Τα μυρίζεις, τα ακουμπάς, τα θυμάσαι. Κι όταν όλα γύρω αλλάζουν, αυτά ξέρουν πάντα να σε επαναφέρουν εκεί που ήσουν κάποτε — κι εκεί που, ίσως, ανήκεις ακόμα.

*Το γνωστό Tumbleweed programme που ξεκίνησε τη δεκαετία του ’50 ο ιδρυτής του Shakespeare & Company, George Whitman, για νέους συγγραφείς που δεν έχουν εκδώσει ακόμα κάποιο βιβλίο τους. Η παροχή στέγης είναι δωρεάν σε αντάλλαγμα οποιασδήποτε εργασίας μπορούν να προσφέρουν μέσα στο βιβλιοπωλείο.